Autori: Đorđe i Radmila Ćapin, diplomirani arheolozi
Parapetna ploča, dio kamenog ikonostasa iz crkve Sv. Apostola Tome u Kutima, stavljena je pod zaštitu i proglašena spomenikom kulture 1962. godine pod nazivom “Reljef sa predstavom anđela”. Predmet pripada preromanskoj kamenoj plastici, nastao je najvjerovatnije u drugoj polovini XI vijeka. Otkriven je 1959. godine tokom arheoloških iskopavanja ruševina crkve sv. Tome, na lokalitetu Crkvina u Presjeci iznad Kutskog polja i prenijet u tadašnji Narodni muzej Herceg-Novi. Ploča je do danas ostala najvrjedniji i najreprezentativniji eksponat hercegnovskog muzeja.
Ova ploča predstavlja remek-djelo preromanske – ranoromanske skulpture, skoro bez premca u našim krajevima i okruženju.
Prelazno razdoblje između dva jasno određena umjetnička pravca – antičke umjetnosti i romanike, definisano je u najširem smislu kao preromanika. Na istočnoj obali Jadrana preromanika je svoj najbolji izraz pokazala u crkvenom graditeljstvu osobenog stila od kraja VIII do kraja XI vijeka. To su većinom crkvice manjih dimenzija sa kamenim ikonostasom u reljefu i karakterističnim tročlanim prepletom. Arhitektura i skulptura ovog perioda najvjerovatnije potiče iz vizantijskih gradova južne Italije i istočne obale Jadrana i u kamenom crkvenom mobilijaru se vidi razvoj visokog ikonostasa na hrišćanskom istoku posle osude ikonoborstva na VII Vaseljenskom saboru, održanom 787. godine u Nikeji.
Naša ploča je bila dio kamenog ikonostasa crkve sv. Tome. Rađena je od domaćeg mermera, dimenzija 85 x 80 x 12 cm. Likovno i arhitektonski podijeljena je na dva nejednaka horizontalna polja. U centralnom polju, u plitkom reljefu je prikazana simbolična predstava sa ranohrišćanskom temom čestom u Justinijanskoj epohi – Obožavanje krsta. Cijela kompozicija ima jasno izraženu tendenciju ka simetričnosti. Čini je u sredini veliki krst proširenih krakova ukrašen tročlanim prepletom ispod kojih su u slobodnom prostoru ukomponovani dva orla raširenih krila, glava okrenutih ka krstu, i po jedan anđeo sa strane koji se poluraširenih krila blago priklanjaju krstu. Na gornjoj gredi u navojima tročlane vreže naizmjenično se smjenjuju životinje smjelih izlomljenih pokreta, lav povijenog repa, zabačene glave i orao u profilu. Od geometrijske ornamentike zadržala se samo tročlana prepletna traka kao ukras krsta. Stilizacija samih anđela, iako u osnovnoj koncepciji još primitivna, pokazuje izvjesna finija rješenja kao poluprofil, a ne frontalno okrenut lik IX vijeka, blago nagnuta glava i diskretan pokret tijela. Jednako dobro su izvedeni nabori na odijelu. Izrazito „razrogačene“ oči su element svojstven antropomorfnoj preromanskoj dekoraciji uopšte, a isto tako su i element ranoromanskog slikarstva. Primjerci ovako vješto i nadahnuto izvedene dekorativne plastike su rijetki na istočnoj obali Jadrana kao i na području Italije.
Ploča je autentičan predstavnik prelaznog razdoblja iz preromanike u romaniku. Jedan je od malobrojnih nefragmentovanih otkrivenih primjeraka od nevelike produkcije svog vremena. Karakterišu je umjetničke, arheološke, istorijske i tehničke osobenosti. Predstavlja remek-djelo preromanske – ranoromanske skulpture, skoro bez premca u našim krajevima i okruženju. Ima istorijski značaj, izvorni je dokument i svjedok kulturno-istorijskih dešavanja u travunijskoj župi Dračevici. Samo moćni članovi višeg staleža i ekonomski jaki ktitori, dubokih vjerskih osjećanja su mogli da angažuju majstore za gradnju i vrhunske umjetnike za dekoraciju crkve sv. Tome u duhu preovlađujućeg stila u umjetnosti tog vremena. Izuzetan je njen umjetnički značaj zbog ikonografskih i stilskih obilježja. Ikonografski, zbog zanimljive i rijetke scene Obožavanja krsta i simboličkih predstava orlova i lavova. Stilski je zanimljivo svjedočanstvo o prelaznom razdoblju iz preromanike u romaniku. Odlike preromanskog sila su – primjena tročlanog prepleta u vrežama oko lavova i orlova, odnosno u pletenici unutar krsta, linearna obrada draperije i krila anđela, njihovi shematizovani likovi široko otvorenih očiju bez modelacije. Na romaniku bi upućivala prevlast figuralnih motiva u ukrasu, istaknutija reljefnost ukrasa kao i sama tema Obožavanja krsta.
Uvažavajaući stručni stav o svojstavima, osobenostima i značaju, prilikom realizacije Projekta revalorizacije kulturne baštine Crne Gore predloženo je da se ploča iz crkve Sv. Tome kategorizuje kao kulturno dobro od međunarodnog značaja.
